Giresun Yayla Kültürü ve Yayla Şenlikleri: Göçten Horona

Giresun yayla kültürü, yalnızca yaz aylarında serin bir dağ havası almak için gidilen bir mekân anlayışından çok daha derindir. Kıyıdaki köyler ile dağlardaki otlaklar arasında her yıl yinelenen gidiş dönüş, bu topraklarda kuşaklar boyunca hayvancılığı, tarımı, aile ilişkilerini, müziği ve hatta insanların havayı okuma biçimini şekillendirmiştir. Bugün Kümbet'te, Bektaş'ta ya da Kulakkaya'da yürürken gördüğümüz taş temelli ahşap evler, çoban patikaları ve yaz ortasında kurulan şenlik alanları, bu uzun geleneğin görünen yüzüdür. Kulübümüzün yayla etkinliklerinde bu kültürün içinden geçiyoruz; bu yüzden onu tanımayı, bir doğasever olarak üstlendiğimiz sorumluluğun parçası sayıyoruz. Bu yazıda yaylacılığın mantığını, yayla göçünü, yayla evlerini, şenlik kültürünü ve yayla ziyaretlerinde nasıl davranmamız gerektiğini ele alıyoruz.

Yaylacılık Nedir? Karadeniz'de Dikey Bir Yaşam Düzeni

Yaylacılık, en basit tanımıyla, hayvanlarla birlikte mevsimlik olarak yüksek otlaklara çıkıp yaz dönemini orada geçirme ve sonbaharda yeniden alçaktaki köylere dönme geleneğidir. Karadeniz'de bu hareket yataydan çok dikeydir: Denizden birkaç on kilometre içeri girildiğinde yükseklik hızla artar ve kıyıdaki köy ile yayla arasındaki mesafe kısa, fakat yükselti farkı büyüktür.

Bu düzenin arkasında son derece pratik bir mantık vardır:

• Otlak dengesi: İlkbaharın sonunda köy çevresindeki otlaklar tükenirken, yükseklerde kar erir ve taze ot çıkar. Hayvanları yukarı taşımak, hem yaylanın otunu değerlendirmek hem de köy çevresindeki otlakların dinlenmesini sağlamak demektir.
• Tarım ile hayvancılığın uyumu: Kıyı köylerinde yaz, fındık başta olmak üzere tarımsal işlerin yoğunlaştığı dönemdir. Hayvanların yaylaya çıkarılması, köydeki tarım alanlarını korur ve iş bölümünü kolaylaştırır.
• Serinlik ve sağlık: Kıyının sıcak ve nemli yazından kaçmak, hem insanlar hem de hayvanlar için daha rahat bir yaz geçirmek anlamına gelir.
• Üretim: Yayla otu ile beslenen hayvanlardan elde edilen süt; tereyağı, peynir ve çökelek gibi ürünlere dönüşür ve kış hazırlığının önemli bir parçasını oluşturur.

Giresun'da bu geleneğin en bilinen sahneleri, Dereli yönündeki Kulakkaya, Kümbet ve Bektaş gibi yaylalardır; ancak ilin pek çok köyünün kendi yaylası ve kendi yaylacılık alışkanlıkları vardır. Her köyün göç zamanı, kullandığı otlaklar ve sahip olduğu gelenekler birbirinden farklılaşabilir. Bu nedenle yayla kültürünü tek bir kalıba sokmak yerine, ortak mantığı ve yerel çeşitliliği birlikte görmek gerekir.

Yayla Göçü: Hazırlıktan Yola

Yayla göçü, geleneksel olarak ilkbaharın sonu ile yazın başı arasında, yüksek kesimlerde karın çekilip otun yeterince büyüdüğü dönemde yapılır. Kesin zamanlama her yıl havanın gidişatına, karın erime hızına ve köyün kendi alışkanlıklarına göre değişir. Dönüş ise yaz sonunda ya da sonbaharın başında, yaylada geceler soğuyup otlar sararmaya başladığında gerçekleşir.

Geleneksel Göç

Eski dönemlerde göç, günler öncesinden başlayan bir hazırlık gerektirirdi. Yaz boyunca kullanılacak eşyalar, yiyecekler, süt işleme kapları ve yataklar toplanır; yük hayvanlarına yüklenir ya da sırtta taşınırdı. Hayvan sürüsü, aile üyeleri ve bazen birkaç komşu aile birlikte, kuşaklardır kullanılan göç yollarını izleyerek yukarı çıkardı. Bu yolculuk kimi zaman tek günde tamamlanır, kimi zaman ara duraklarda konaklanarak birkaç güne yayılırdı. Bazı köylerde ailelerin önce daha alçak bir otlakta bir süre kalıp ardından asıl yaylaya çıktığı kademeli bir düzen de görülür.

Göç yolları, bugün yürüyüşçülerin kullandığı pek çok patikanın atasıdır. Yamaçları en az yorucu biçimde aşan, suya yakın geçen, sisli havada bile izlenebilen bu yollar, kuşakların deneyimiyle şekillenmiştir. Bir yayla patikasında yürürken aslında bu birikimin üzerinden geçtiğimizi hatırlamak, rotaya bakışımızı değiştirir.

Bugünkü Göç

Yayla yollarının açılması ve araç kullanımının yaygınlaşmasıyla göç büyük ölçüde değişti. Eşyalar artık çoğunlukla araçlarla taşınıyor, bazı aileler hayvanlarını da araçla yukarı çıkarıyor. Bazı yaylalarda geleneksel hayvancılık azalırken yayla evleri daha çok yazlık konut işlevi görmeye başladı. Yine de hayvanlarını yaylaya çıkaran, sütünü orada işleyen ve yazı yaylada geçiren aileler hâlâ var; yayla yollarında karşılaştığınız sürüler bu yaşayan geleneğin temsilcileridir.

Yayla Evleri ve Yerleşim Dokusu

Yayla evleri, bölgenin iklimine ve malzeme olanaklarına göre biçimlenmiş sade yapılardır. Geleneksel örneklerde taş bir temel ya da alt kat üzerinde yükselen ahşap duvarlar, dik eğimli çatılar ve küçük pencereler dikkat çeker. Taş temel nemden ve eğimden korurken ahşap, ormanlarla çevrili bu bölgede hem kolay bulunan hem de sıcak tutan bir malzemedir. Dik çatılar kar yükünü ve bol yağışı uzaklaştırmaya yardımcı olur.

Bir yayla yerleşimi yalnızca evlerden oluşmaz:

• Ağıllar ve ahırlar: Hayvanların gece barındığı, çoğu zaman evlerle iç içe ya da hemen yanında yer alan yapılar.
• Pınar başları: Yerleşimin yeri çoğu zaman suya göre seçilmiştir. Pınarlar hem içme suyu hem de süt işleme için hayati öneme sahiptir.
• Ortak alanlar: Hayvanların toplandığı düzlükler, şenliklerin kurulduğu çayırlar ve geçiş yolları, topluluğun ortak kullanımındadır.
• Otlak sınırları: Görünmez gibi dursa da her ailenin ya da köyün kullandığı otlakların sınırları bellidir ve bu sınırlar geleneksel olarak bilinir, gözetilir.

Son yıllarda yayla yerleşimleri hızla dönüşüyor. Beton yapılar, genişleyen yollar ve yeni konutlar, geleneksel dokunun yanında ya da yerinde yükseliyor. Bu dönüşümün ekonomik ve sosyal nedenleri anlaşılır olsa da yayla mimarisinin ve peyzajının korunması, bölgenin kimliği açısından giderek daha önemli bir tartışma konusu hâline geliyor.

Yaylada Gündelik Yaşam ve Bilgi Birikimi

Yaylada gün erken başlar. Hayvanlar sağılır, otlağa çıkarılır, süt işlenir; tereyağı ve peynir yapımı gibi emek isteyen işler günün ritmini belirler. Geleneksel olarak bu işlerin önemli bir kısmı kadınların omzunda olmuştur; yayla ekonomisini ayakta tutan bilgi de büyük ölçüde onlar aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.

Yaylacıların doğaya dair bilgisi, bir doğasever için de çok öğreticidir:

• Hava okuma: Vadiden yükselen sisin hızı, rüzgârın yönü, bulutların dağ sırtlarına oturma biçimi, yaylacılar için bir sonraki saatlerin habercisidir.
• Ot ve bitki bilgisi: Hangi otun hayvan için yararlı, hangisinin zararlı olduğu; hangi bitkinin mutfakta ya da geleneksel kullanımlarda değerlendirildiği bu birikimin parçasıdır.
• Arazi bilgisi: Sisli havada kaybolmamak için izlenen yollar, suyun nerede bulunduğu, hangi yamacın kaygan ya da çığa yatkın olduğu gibi bilgiler, yaşanmış deneyimin ürünüdür.

Yaylada bir yaylacıyla sohbet etme fırsatı bulursanız, rotanız ya da hava hakkında sormaktan çekinmeyin. Çoğu zaman, telefonunuzdaki uygulamanın veremeyeceği yerel bir bilgiyle karşılaşırsınız. Tabii bu sohbeti onların iş temposuna saygı göstererek, uygun bir anda yapmak gerekir.

Yayla Şenlikleri: Buluşma, Müzik ve Horon

Yayla şenlikleri, dağınık yaşayan toplulukların yaz ortasında bir araya geldiği, sosyal hayatın doruğa çıktığı buluşmalardır. Giresun'da pek çok yaylanın kendine ait bir şenliği vardır; örneğin Kümbet ve Bektaş, yaz aylarında düzenlenen şenlikleriyle bilinir. Şenlik tarihleri yaylaya, yıla ve yerel organizasyona göre değiştiği için gitmeyi planlıyorsanız güncel duyuruları yerel kaynaklardan takip etmeniz gerekir.

Şenliklerin Anlamı

Şenlikler, geleneksel olarak birkaç işlevi bir arada taşır:

• Buluşma: Farklı köylerden, farklı yaylalardan insanlar bir araya gelir. Akraba ve komşu ziyaretleri, uzun süredir görüşmeyenlerin kavuşması şenliğin doğal parçasıdır.
• Gurbetten dönüş: Büyük şehirlerde ya da yurt dışında yaşayan pek çok Giresunlu, yaz tatilini yayla şenliklerine denk getirir. Şenlik, memleketle bağı tazelemenin bir yoludur.
• Alışveriş ve takas: Şenlik alanlarında kurulan tezgâhlar, yöresel ürünlerin ve el emeklerinin alınıp satıldığı birer pazar işlevi görür.
• Kültürün aktarımı: Çocuklar ve gençler, horonu, türküleri ve geleneksel davranış kalıplarını bu ortamda, yaşayarak öğrenir.

Müzik ve Horon

Şenliklerin kalbinde müzik ve horon vardır. Kemençe ile davul-zurna, Giresun'un yayla şenliklerinde sıkça duyulan çalgılardır. Horon halkaları kurulur, farklı yaşlardan insanlar el ele tutuşarak aynı ritimde hareket eder. Giresun'un horonları, ilin farklı bölgelerine göre değişen figür ve ritimleriyle zengin bir çeşitlilik gösterir. Horon halkasına katılmak isteyen bir ziyaretçi genellikle hoş karşılanır; ancak halkanın düzenine ve yöneten kişinin işaretlerine uymak gerekir.

Yöresel Lezzetler

Şenliklerde yaylanın kendi ürünlerinden yapılan yemekler öne çıkar. Tereyağı, peynir ve mısır unuyla hazırlanan yemekler, yayla sütünden yapılan ürünler ve fındıklı tatlılar tezgâhlarda sıkça görülür. Bu ürünleri doğrudan üreticisinden almak, hem daha taze bir lezzet hem de yayla ekonomisine doğrudan katkı demektir.

Değişen Yayla: Yollar, Turizm ve Koruma

Yaylalara ulaşımın kolaylaşması, bu kültürü daha geniş kitlelerle buluşturdu. Bu, yayla ekonomisine yeni gelir kaynakları kazandırırken beraberinde ciddi baskılar da getirdi.

• Atık sorunu: Özellikle şenlik dönemlerinde ve yaz hafta sonlarında bırakılan çöpler, otlakları ve su kaynaklarını kirletiyor. Plastikler hayvanlar tarafından yutulabiliyor.
• Otlak kaybı: Plansız yapılaşma ve araçların çayır üzerinde gelişigüzel park edilmesi, otlakları daraltıyor ve toprağı sıkıştırıyor.
• Erozyon: Patikalardan ayrılarak açılan yeni izler ve araçların çayıra girmesi, eğimli yamaçlarda erozyonu hızlandırıyor.
• Geleneğin zayıflaması: Hayvancılık yapan ailelerin azalmasıyla birlikte yayla bilgisi ve üretimi de kaybolma riskiyle karşı karşıya.

Kulüp olarak düzenlediğimiz doğa temizliği çalışmalarının önemli bir kısmını, yoğun sezonun ardından yayla alanlarında gerçekleştiriyoruz. Siz de benzer bir çalışma planlamak isterseniz doğa temizliği nasıl organize edilir yazımız yol gösterici olabilir.

Doğasever Olarak Yayla Ziyaretinde Saygı ve Sorumluluk

Yayla ziyaretinin temel kuralı basittir: Yayla, doğasever için bir gezi alanı, yaylacı için ise bir yaşam ve geçim alanıdır. Bu farkı akılda tutmak, doğru davranışların çoğunu kendiliğinden getirir. Genel ilkeler için iz bırakmama ilkeleri yazımızı mutlaka okumanızı öneriyoruz; burada yaylalara özgü noktaları sıralıyoruz.

Otlak ve Hayvanlar

• Otlakları ezmemek için belirgin yol ve patikalarda yürüyün; aracınızı çayırın üzerine değil, belirlenmiş alanlara park edin.
• Sürülerin yolunu kesmeyin; bir sürü yaklaşıyorsa kenara çekilip geçmesini bekleyin.
• Çoban köpeklerine karşı sakin olun, koşmayın, onları kışkırtmayın ve beslemeyin. Köpekler görevlerini yapmaktadır.
• Hayvanlara yiyecek vermeyin; alışık olmadıkları yiyecekler onlara zarar verebilir.

Mülk ve Mahremiyet

• Çitleri ve kapıları bulduğunuz gibi bırakın: Açıksa açık, kapalıysa kapalı.
• Yayla evlerinin bahçelerine, ağıllara ve süt işleme alanlarına izinsiz girmeyin.
• Kamp kurmak istiyorsanız alanın kime ait olduğunu öğrenin ve izin isteyin.

Fotoğraf

Yayla yaşamı son derece fotojeniktir, ancak insanlar birer manzara unsuru değildir. Yaylacıların, özellikle kadınların ve çocukların fotoğrafını çekmeden önce izin isteyin; hayır cevabına saygı gösterin. Paylaşım yaparken evlerin ve kişilerin konum bilgilerini ortaya koyacak ayrıntılara dikkat edin. Doğa fotoğrafçılığında etik yaklaşım için doğa fotoğrafçılığına giriş yazımıza göz atabilirsiniz.

Atık ve Su

• Getirdiğiniz her şeyi geri götürün; şenlik alanlarında çöp kutuları dolduğunda atığınızı alanın dışına taşıyın.
• Pınarları kirletmeyin; bulaşık ya da kişisel temizlik için suyu kaynaktan uzakta kullanın.
• Tuvalet ihtiyacı için yerleşim ve su kaynaklarından uzak durun, atığı gömün, tuvalet kâğıdını geri götürün.

Şenliğe Gidecekler İçin Pratik Notlar

Şenlik günleri yayla yollarının en kalabalık olduğu günlerdir. Planınızı buna göre yapmanız hem sizin hem de yaylacıların gününü kolaylaştırır.

• Erken yola çıkın: Dar ve virajlı yayla yollarında trafik yoğunlaşır; hayvan sürüleri de yol üzerinde olabilir.
• Konaklamayı önceden ayarlayın: Şenlik dönemlerinde yayla konaklamaları çabuk dolar. Kamp yapacaksanız alanı ve izni önceden netleştirin.
• Havaya hazırlıklı olun: Şenlik bir yaz etkinliği olsa da yaylada sis, yağmur ve akşam soğuğu her an gelebilir. Yağmurluk ve sıcak bir katman getirin.
• Buluşma noktası belirleyin: Kalabalıkta grup üyeleri kolayca ayrılabilir. Özellikle çocuklarla gidiyorsanız kaybolma durumunda buluşulacak belirgin bir nokta belirleyin.
• Dönüşü aydınlıkta planlayın: Sisli ve karanlık yayla yolunda, yorgun bir günün sonunda araç kullanmak risklidir.
• Acil durumlar: Kalabalıkta rahatsızlanma ya da yaralanma durumunda 112'yi arayın ve bulunduğunuz yaylanın adını ve belirgin bir işareti net biçimde bildirin.

Sıkça Sorulan Sorular

Yayla göçü nedir ve neden yapılır?

Yayla göçü, hayvanlarla birlikte ilkbaharın sonunda yüksek otlaklara çıkıp yazı orada geçirme, sonbaharda ise köye dönme geleneğidir. Temel amaç, yaylanın taze otunu değerlendirmek, köy çevresindeki tarım alanlarını ve otlakları korumak ve sıcak kıyı yazından uzaklaşmaktır.

Giresun yayla şenlikleri ne zaman yapılır?

Giresun'daki yayla şenlikleri genellikle yaz aylarında, yayla yaşamının en canlı olduğu dönemde düzenlenir. Kesin tarihler her yayla ve her yıl için farklıdır; bu nedenle gitmeden önce ilgili yaylanın güncel duyurularını yerel kaynaklardan kontrol etmeniz gerekir.

Yayla şenliklerine dışarıdan gelenler katılabilir mi?

Evet. Yayla şenlikleri misafirperverliğiyle bilinir ve dışarıdan gelen ziyaretçiler genellikle hoş karşılanır. Horon halkasına katılabilir, yöresel ürünlerden alabilir, müziğin tadını çıkarabilirsiniz; önemli olan yerel geleneklere, insanların mahremiyetine ve yayla alanına saygı göstermektir.

Yayla evlerinde konaklamak mümkün mü?

Bazı yaylalarda, özellikle Kümbet gibi daha gelişmiş yerleşimlerde, yaz aylarında pansiyon ve yayla evi türünde konaklama seçenekleri bulunur. Şenlik dönemlerinde yer bulmak zorlaştığı için önceden rezervasyon yapmanızı öneririz. Özel yayla evlerine izinsiz girmek ya da çevresinde kamp kurmak doğru değildir.

Yaylada kamp yaparken nelere dikkat etmeliyim?

Kamp alanının kime ait olduğunu öğrenip izin isteyin, çadırı hayvan geçiş yollarından ve su kaynaklarından uzak kurun, açık ateş yerine kamp ocağı kullanın ve tüm atığınızı geri götürün. Yayla gecelerinin yaz aylarında bile soğuk olabileceğini unutmayın.

Sonuç

Giresun yayla kültürü; göç yollarından yayla evlerine, süt işleyen ellerden horon halkalarına kadar uzanan, hâlâ yaşayan bir mirastır. Bir doğasever olarak bu mirasın misafiri olduğumuzu bilmek, yaylaları yalnızca manzara için değil, insanları ve gelenekleriyle birlikte değerlendirmemizi sağlar. Kümbet ve Bektaş yaylaları ya da Kulakkaya Yaylası gibi rotalarda bu bilinçle yürüdüğümüzde, hem daha zengin bir deneyim yaşar hem de bu kültürün sürmesine katkıda bulunuruz. Yayla yürüyüşlerimize ve doğa temizliği çalışmalarımıza katılmak isterseniz üye olabilir, bir sonraki yayla etkinliğinde aramıza katılabilirsiniz.